Życie większości ludzi naznaczone jest jakąś pasją, czasem kilkoma, realizowanymi mniej lub bardziej dogłębnie. Jedną z pasji zmarłego dnia 1 lipca 2025 r. Stanisława Firszta był bez wątpienia region karkonoski, jego przeszłość, ale i przyszłość. Jemu też poświęcił się niemal bez reszty, pracując na jego rzecz praktycznie do ostatniej chwili.
Urodził się 3 maja 1955 r. w Legnicy, gdzie uczęszczał do II Liceum Ogólnokształcącego i w 1975 r. zdał maturę. Następnie podjął studia na Uniwersytecie Wrocławskim, kończąc je w 1980 r. z tytułem magistra archeologii. Odbył służbę wojskową, która przypadła na czas pierwszej „Solidarności” i stanu wojennego, jednak wcześniej, bo w lipcu 1980 r. został zatrudniony w Muzeum Miedzi w Legnicy. Początkowo pracował w Dziale Historii Górnictwa i Hutnictwa Miedzi, a później przeniesiony został do Działu Archeologii. Doprowadził tu m.in. do uporządkowania wszystkich dotychczasowych zbiorów z tego zakresu, pozostających dotąd w nieładzie oraz bez należytej ewidencji. Z Jego inicjatywy zbiory te zostały następnie wzbogacone o zabytki wydobyte w trakcie badań archeologicznych legnickiego Zamku Piastowskiego, jakie od połowy lat 60. XX w. prowadzili tu profesorowie Józef Kaźmierczyk i Czesław Lasota, z którymi współpracował oraz przyjaźnił się i przez wiele lat. W samej Legnicy prowadził osobiście ratownicze badania archeologiczne na terenie starego miasta, którego dawną zabudowę zastępowano „nowoczesną”, prowadząc prace badawcze głównie przy ówczesnej ul. Rosenbergów, dziś ul. Najświętszej Maryi Panny oraz ul. Partyzantów. W samym Muzeum Miedzi był natomiast autorem kilku wystaw, w tym m.in.: Wierzenia dawnych Słowian (1980), Średniowieczna Legnica w zabytkach archeologicznych (1981), Groby naszych przodków (1984–1985). Od 1983 r. kierował też Kołem Miłośników Archeologii, działającym przy Muzeum Miedzi. W tym czasie rozpoczął też pierwsze badania nad górnictwem złota w rejonie Mikołajowic i Legnickiego Pola, których doświadczenia wykorzystał potem w podobnych pracach w Kotlinie Jeleniogórskiej.
Do Jeleniej Góry trafił w 1987 r. po wygranym konkursie na Dyrektora Muzeum Okręgowego, zostając najmłodszym szefem tej rangi muzeum na Dolnym Śląsku, a może nawet i w całej Polsce, w dodatku nie pochodzącym z rozdania partyjnego, gdyż ani wówczas, ani później do żadnej partii nie należał. Bardzo szybko znalazł wspólny język z miejscowymi muzealnikami, jak również rozpoczął współpracę z pozostałymi placówkami kultury w mieście i regionie.
Od początku swojej pracy zawodowej Stanisław Firszt był osobą niezwykle aktywną i bez reszty zaangażowaną w sprawy, którymi się zajmował. Jako dyrektor muzeów, bo w 2008 r. zmuszony został do rezygnacji z kierowania placówką przy ul. Matejki i przejął wakujący akurat fotel Dyrektora Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze, konsekwentnie dążył zarówno do powiększenia zbiorów, jak również wkładał wiele pracy w ich zabezpieczenie oraz właściwe eksponowanie, m.in. poprzez rozbudowę lub zamianę siedzib. Dla Muzeum Karkonoskiego, które z Jego inicjatywy w 2001 r. otrzymało tę nazwę, stworzył projekt rozbudowy oraz zadbał o jej przyszłe finansowanie, choć sama realizacja nie była już Jego udziałem. Natomiast Muzeum Przyrodnicze przeprowadził z uroczego, lecz zbyt małego i nie spełniającego żadnych wymogów technicznych, Pawilonu Norweskiego do byłego klasztoru cysterskiego, opuszczanego właśnie przez „Uzdrowisko Cieplice”. W nowym obiekcie nadzorował gruntowane prace remontowo-adaptacyjne, starając się zachować, a czasem wręcz przywrócić, pierwotnych charakter miejsca. Odkryte w trakcie tych prac siedemnastowieczne freski stały się jednym z asumptów do rozszerzenia zakresu działania placówki o historię, zwłaszcza zaś dzieje cieplickiego uzdrowiska i rodu Schaffgotschów, właścicieli tegoż przed 1945 r. Ogromne zbiory sztuki, broni, biblioteka oraz kolekcje przyrodnicze tego rodu, których resztki po wojnie stały się podstawą budowy Muzeum Przyrodniczego, zostały rozproszone po całej Polsce. Stanisław Firszt podjął się tytanicznego zadania odtworzenia ich losów i ustalenia obecnych miejsc przechowywania. Przez ponad 10 lat prowadził ogromną kwerendą, obejmując nią kilkaset instytucji w całej Polsce. W jej wyniku stworzył unikatowy katalog niegdysiejszych Schaffgotschianów, wskazujący miejsca ich dzisiejszej lokalizacji.
Inspirowanie oraz budowa wystaw były jedną z głównych pasji i zajęć Stanisława Firszta. Osobiście stworzył ich dziesiątki, a w różny sposób inspirował i patronował setkom innych ekspozycji. Z Jego inicjatywy i pod Jego kierunkiem powstało wiele znaczących projektów, w tym wiele międzynarodowych, jak Wspaniały krajobraz. Artyści i kolonie artystyczne w Karkonoszach w XX wieku, w1999 r., czy Dolina zamków i ogrodów. Kotlina Jeleniogórska – wspólne dziedzictwo, z 2001 r. W Muzeum Przyrodniczym zbudował szereg bardzo nowoczesnych ekspozycji przyrodniczych, w postaci wielkich dioram ukazujących niemal każdy obszar przyrodnicze Świata. Nie zaniedbywał przy tym organizacji wystaw historycznych i czasowych ekspozycji okolicznościowych oraz artystycznych. Nie był przy tym wszystkim dyrektorem rządzącym zza biurka, lecz wiele prac, także fizycznych, przy wystawach wykonywał osobiście.
Z racji wykształcenia ale i kolejnej pasji, prowadził szereg badań archeologicznych. Skutecznie poszukiwał śladów osadnictwa w Karkonoszach, odkrywał pozostałości prac górniczych w okolicach Złotoryi, Lwówka Śląskiego i Jeleniej Góry. Doprowadził do bardzo istotnych badań na terenie grodziska w Grabarach, czy średniowiecznych zameczkach w Borowym Jarze (tzw. Raubschloß) i w Maciejowej na Kozińcu, a przede wszystkim na Wzgórzu Bolesława III Krzywoustego. W ich wyniku nasza wiedza o przeszłości regionu została znacznie poszerzona.
Jego dorobek twórczy, poza wystawami, obejmuje przeszło 400 publikacji naukowych i popularnonaukowych. ponad 500 popularyzatorskich opowieści zamieszczonych zamieścił też na stronach internetowych. Z Jego inspiracji doszło do przetłumaczenia, a następnie wydania, pamiętników założyciela i pierwszego dyrektora Muzeum RGV – Hugona Seydla, a przede wszystkim czterech dawnych kronik jeleniogórskich: Hensla z 1797 r. (wydana w 2005), Herbsta z 1847 r. (wydana w 2007), Vogta z 1876 r. (wydana w 2008) i Zellera z 1720 r. (wydana w 2008). Dwóch ostatnich już osobiście nie redagował, ale doprowadził do ich przetłumaczenia i w znacznej mierze przygotował do druku. Natomiast pracując w Muzeum Przyrodniczym, zapoczątkował kolejną serię wydawniczą, zatytułowana „Źródła Cieplickie”. W jej ramach ukazały się m.in.: w 2011 r. tłumaczenie pierwszego opisu Cieplic Śląskich-Zdroju Caspara Schwenckfeldta z 1607 r.; w 2012 r. monografia rodu Schaffgotschów, a w 2017 r. dwie książki poświęcone obecności w Cieplicach zakonu cystersów. Zainicjował też serię broszurek „Biblioteczka Ducha Gór”, tematycznie związanych z Cieplicami, których większości sam był autorem.
Drugim istotnym rodzajem wydawnictw redagowanych przez Stanisława Firszta były czasopisma. Jako dyrektor Muzeum Karkonoskiego zainicjował i redagował w latach 1997–2008, kwartalnik „Skarbiec Ducha Gór”, dając w nim możliwość publikacji zarówno dla profesjonalnych badaczy, jak i dla amatorów. Celem pisma miała ponadto integracja środowisk i instytucji kulturalnych z Kotliny Jeleniogórskiej, wymiana informacji o wzajemnych działaniach i osiągnięciach oraz kronika tychże przedsięwzięć. Gdy objął placówkę w Cieplicach w latach 2009-2014 wydawał podobne czasopismo pt. „Ogród Ducha Gór”. Jako dyrektor Muzeum Przyrodniczego automatycznie angażował się w wydawane tam pismo naukowe „Przyroda Sudetów”.
Niezwykle ważnym czasopismem był dla Niego „Rocznik Jeleniogórski”. Gdy przestał się ukazywać po 1995 r. Stanisław Firszt podjął wszechstronne działania dla jego wznowienia. Zgromadził wokół siebie grono podobnych pasjonatów, z którymi w 1997 r. doprowadził do wznowienia publikacji tego periodyku, który ukazuje się do dziś. Dążąc do ocalenia „Rocznika Jeleniogórskiego” zaangażował się jednocześnie w działalność społeczną na rzecz Towarzystwa Przyjaciół Jeleniej Góry.
Aktywność społeczna to kolejna ważna część działalności Stanisława Firszta. Uczestniczył w wielu różnych gremiach doradczych, np. przy Karkonoskim Parku Narodowym, Muzeum Gerharta Hauptmanna w Jagniątkowie, Muzeum Ceramiki w Bolesławcu, czy w Komisji Historycznej (Eurex Historia) Euroregionu „Nysa”. Jednak najpełniej zaangażowanie to przejawiało się w pracach na rzecz wielu organizacji non profit. Przynależy kilku stowarzyszeń branżowych, w tym czterech wrocławskich, jak Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Polsko-Czeskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Miłośników Starożytności oraz Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Ponadto był członkiem Polskiego Towarzystwa Archeologiczno-Numizmatycznego oraz Bractwa Rycerskiego Zamku Bolków, które współtworzył. Najważniejszymi były jednak dla Niego trzy inne organizacje, a więc wspomniane Towarzystwa Przyjaciół Jeleniej Góry, w którym od 1997 r. pozostawał stale wiceprezesem, celowo nie aspirując na główne stanowisko, ale wysuwając wiele inicjatyw i najczęściej je realizując. Ponadto dwa stowarzyszenia naukowe: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Legnicy i Karkonoskie Towarzystwo Naukowe w Jeleniej Górze. Przez dwie kadencje był sekretarzem generalnym tego ostatniego. Współpracował też z wieloma innymi organizacjami i środowiskami, jak choćby z Towarzystwem Miłośników Lwowa, czy Stowarzyszeniem „Radar”, dla których – podobnie jak dla innych – organizował wystawy, giełdy i prowadził dziesiątki wykładów oraz pełnych erudycji prelekcji, cieszących się zawsze dużą frekwencją.
Współpraca i inicjowanie to ważne aspekt działalności Stanisława Firszta, ale i Jego charakteru. Nie zdarzyło się, aby odmówił komuś pomocy w realizacji ważnych lub mniej ważnych przedsięwzięć kulturalnych. Zawsze chętnie doradzał i opiniował, a Jego doświadczenie, umiejętności oraz zdobyta przez lata praktyki wiedza, były gwarantem fachowości i rzetelności. Nie bał się nowych wyzwań i szerokiej współpracy. Jeszcze w Muzeum Okręgowym zainicjował szerokie kontakty z partnerami czeskimi i niemieckimi. Prowadził też rozległą współpracę z dziesiątkami instytucji krajowych.
Gdy w 2021 r., ze względu m.in. na stan zdrowie (przeszedł dwa udary) odszedł na emeryturę, nie zaprzestał swojej działalności społecznej, badawczej, a przede wszystkim popularyzatorskiej. Pisał i publikował szereg artykułów i książek, cieszących się wielkim wzięciem i uznaniem u miłośników regionu.
Osiągnięć Stanisława Firszta nie da się przedstawić w kilku zdaniach, a na paru kartach. Posiadał doskonałą intuicję badawczą, potrafił zjednywać sobie ludzi i umiejętnie zachęcał ich do działalności na rzecz regionu. Inicjował liczne przedsięwzięcia, które na stałe wzbogaciły lokalną kulturę. Swoją pracą doprowadził do podniesienia poziomu i rangi jeleniogórskich muzeów. Pomimo choroby do ostatnich godzin pracował i planował rozliczne działania. Zawsze dążył do tego aby nie zatracić własnej osobowości, w swoim postępowaniu kierował się przyzwoitością i patriotyzmem, nigdy nie był zazdrosny o sukcesy innych, wręcz się z nich cieszył; dążąc do własnego rozwoju nigdy nie czynił tego kosztem bliźniego, był prawym człowiekiem, zawsze gotowym pomagać innym.
Odszedł od nas 1 lipca 2025 r. Decyzją bliskich spoczął 8 lipca w rodzinnym grobowcu na cmentarzu komunalnym przy ul. Wrocławskiej w Legnicy.
Ivo Łaborewicz
Wspomnienie o Stanisławie Firszcie opublikowane w Nowinach Jeleniogórskich z 30 lipca 2025 r. (Nr 2/2025)
